ስደተኛታት ብኸመይ ስነ-ኣእምርኣዊ ጸገማት ከጉድልዎ ይኽእሉ?

እዞም ዝስዕቡ ገለ ካብቶም ኣብ ምጉዳል ስነኣእምርኣዊ ጸገማትና ክሕግዙና ዝኽእሉ ነጥብታት እዮም።

  • ብዝተኻእለ መጠን ቋንቋ ዘለናዮ ሃገር ቅልጥፍ ኢልና ንምለኽ። ኣማራጺ’ውን ዘሎና ኣይኮነን። ብዘይ ቋንቋ፡ ከም እቲ ንብህጎ ገይርና እንመልኮ ሞያ ይኹን ክእለት፡ እንድልቦ ትምህርቲ ይኹን ፍልጠት፡ እንቑጸሮ ስራሕ ይኹን ዋኒን፡ እንውንኖ ሃብቲ ይኹን ንብረት ክንደየናይ ከይህሉ። ቋንቋ ብሰሙን፡ ወርሒ፡ ክልተ ሰለስተ ወርሒ ዝምለኽ ዘይምዃኑ ካብ ተሞኩሮታትና ርኢናዮ ዘለና እዩ። እንተኾነ፡ መዓልታዊ ኣድህቦ ሂብና እንተ ድኣ ተታሓሒዝናዮ ግን ዝወስዶ ግዜ ብዘየገድስ ክንመልኮ ከም እንኽእል ዘጠራጥር የብሉን። ብፍላይ እቶም ብዕድመ ንእስ ዝበልና፡ ዝበዝሕ ግዜና ሂብና እንተ ሰራሕናሉ ውጽኢቱ ንመዋእል ዘሕጉሰና እዩ። ብፍላይ ምስቶም ደቀባት ብምዝርራብ፡ ዝሰማዕናዮ ሓደስቲ ቃላት ብምምዝጋብን ብምጥቃምን፡ መዝገበ-ቃላት ብምሓዝን ብምውካስን፡ ዜናታት፡ ፊልምታት፡ ደርፍታት፡ ተዋስኦታት፡ ጋዜጣታትን መጻሕፍትን ብቐጻሊ ብምክትታል ወዘተ ብዝቐልጠፈን ብዝሓሸን ንኽንመልኮ ካብ ዝሕግዙ ሜላታት እዮም።
  • ዝበዝሕ ግዜ፡ ናፍቖት’ውን ስለ ዘሎና፡ ነቲ ናትና እንብሎ ባህሊ ዘዘኻኽረና ምስማዕን ምርኣይን ምንባብን ምዝራብን ካብ እነዘውትሮ እዩ። እዚ ድማ ነቲ ናትና ንኸይንርስዕን ካብቲ ናትን ንኸይንብተኽን ይሕግዘና። እንተኾነ፡ ኣብቲ ዘዝኣተናዮ ሃገራት ዘሎ ሓድሽ ባህሊ’ውን ክንኣትዎን ክንፈልጦን ክንሪኦን ዘገድሰና እዩ። ምኽንያቱ፡ ደቅና’ውን ዘዕብዮም ባህሊ ስለ ዝኾነን ዝኸውንን፡ ደቅና ኣንፈት ኣብ ምትሓዞምን ምስ ደቅና ንምርድዳእን ዓቢ ተራ ስለ ዘለዎ። ስለ ዝኾነ፡ ናብ’ቲ ሓድሽ ባህሊ ነብስና ከም ትኣቱ ንምግባር፡ ኣብ ዝተፈላለዩ ኣገጣሚታትን ጉዳያት ምኻድን ምስታፍን፡ ኣብ ክለባት፡ ንጥፈታት፡ ዝተፈላልዩ ስልጠናታት ምስታፍ፡ ምስ ደቅና ኣብ መዛወሪ ቦታታት ይኹን ኣብ ደገ ብሓባር ግዜ ምሕላፍ፡ ሓደስቲ ኣዕሩኽ ብፍላይ ድማ ካብቲ ዝኣተናዮ ሕብረተሰብ ምልላይ፡ ኣብ ገዝኦም ምኻድን ንዖም’ውን ናብ ገዛና ምዕዳምን፡ ባህላዊ ኣገጣሚታት ብምፍጣር ምስ ናይ ካልኦት ሕብረተሰባት ተመኩሮታት ምልውዋጥ ወዘተ ገለ ካብቲ ክሕግዘና ዝኽእል እዩ።
  • ከምቲ ኣብ ብዙሕ ኣገጣሚታት ዝግለጽን ብኽኢላታት ወግሐ ጸብሐ ዝንገረናን፡ ጥንካረ ኣካላትና ካብቲ ፍሱህን ሕጉስን ህይወት ንኽህልወና ቀንዲ ምዃኑ እዩ። ኣካላት እንተ ተሃኒጹ፡ ኣእምሮ ድማ ብእኡ መንጽር ካብ ጭንቀትን ሻቕሎትን ናብ ርግኣትን ምምዝዛንን ይኸይድ። ንነብስናን ኣእምሮናን ኣዝዩ ጠቓሚ ስለ ዝኾነ ኣካላዊ ምንቅስቓስ ነዘውትር። ብፍላይ ኣብቲ ምዕቡል ዓለም፡ ዳርጋ ኣብ ነፍሲ-ወከፍ ኣንጎሎ ጅምናዚዮም፡ ኣብ ነፍሲ ወከፍ ገዛውቲ ድማ መጉየዪ ዝኸዉን ቀጽርታት ስለ ዘሎ፡ ኣብ ሰሙን ካብ 4 – 5 መዓልታት፡ ኣብ መዓልቲ ድማ ካብ ሓደ ክሳብ ሓደን ፈረቓን ሰዓት ብምውፋይ ጥዕና ነብስናን ኣእምሮናን ነውሕስ።
  • ኣብ ኣእምሮና እናተመላለሰ ዘሸግረና ዝኽርታት ከይሃለወ ኣይተርፍን። ብፍላይ ብወለድና ክግበረልና ዝግብኦ ዝነበረ፡ ካብ ሕብረተሰብ ክንረኽቦ ዝግበኣና ዝነበረ፡ ካብ’ቲ መንግስቲ ክንወስዶ ዝግበኣና ዝነበረ እሞ ዘይተገብረልና፡ ዘይረከብናዮን ዘይወሰድናዮን መሊኡ ክኸውን ይኽእል እዩ። ብሰሪ እዚ ዝኽርታት’ዚ ድማ ወለድናን ሕብረተሰብናን ክንከሶም ንፍትን ዓሕን ዓኽን ክንብልን ንውዕል ንኸዉን። ልክዕ እዩ፡ እቲ ክግበርዎ ዝነበሮም ብዘይ ምግባሮም (ወለድና ይኹኑ ሕብረተሰብ) ክንቀፍሉ ዝግባእ እኳ እንተኾነ፡ ካብታ ነብሳና ዝኸኣልናላ ኣትሒዝካ ዘሎ እዋናት ግን እቲ ምኽሳስስን ብኻን ዝብል ነገራት ብምግዳፍ ሓላፍነት ናይ ነፍሲ ወከፍ ውሳነታትና ክንስከም ይግበኣና እዩ። ብሰንኪ ካብ ኣብቲ ዝሓለፈና ዕድላት ትምህርቲ፡ ስራሕ፡ ሞያን ተመክሮን ክንዝክርን ከነስተንትንን ብእኡ ኣቢልና ድማ ናብ ሕርቃንን ጣዕሳን ካብ እንዕዘር፡ ነዚ ሕጂ ኣብዛ እዋን እዚኣ ተፈጢርልና ዘሎ ዕድላት ትምህርቲ፡ ክእለታት፡ ሞያታት፡ ኣታዊታት፡ ስራሓት ወዘተ ብምቱኳር ዝግባእ ጻዕር ምክያድ። ዋላኳ ኣብ ሃገርና ከለና ዝነበረና ዕድላት ምስዚ ኣብ ዘዘለናዮ ሃገር ዘሎ ዝፈላለ እንተኾነ፡ ነፍሲ ወከፍ ሃገር ግን ነናቱ ፍሉይን ኣደናቕን ዝኾነ ዕድልን ተመኩሮን ኣለዎ። 
  • ዝበዛሕና፡ ካብ ኤርትራ ክሳብ’ዚ ዝኣተናዮ ሃገራት ዝሓለፍናዮ መከራ፡ ዝሰገርናዮ መስገደል፡ ዝኸድናዮ መገዲ፡ ዝረኣናዮ ሽግር፡ ዝተጻወርናዩ ጥሜትን ጽምእን፡ ዝወሰድናዮ ውሳነታት፡ ዝሓለፍናዩ መከራ፡ ዝኸፈልናዮ ዋጋ፡ ዝተጸመምናዮ እዋን፡ ዝኣተናዮ ቤት-ማእሰርቲታት፡ ዝተጠለምናዮ መብጽዓታት፡ ዝቖረጽናዮ ተስፋታት፡ ካብ ናይ ሓድሕድና ዘይሰናነፍ እዩ።  ኣዚ ድማ ነፍሲ-ወከፍና ዝንገር ዛንታ ኣለና። ስለ ዝኾነ’ውን፡ ብዝዝንተዉ ዛንታታት ወይ’ውን ብዛንታታትና ዘይክንግረም ንኽእል ንኸዉን። ካልኦት ሰባት ዛንታታቶም እንተ ነገሩና’ውን ብዙሕ ዘይክንግደሰሉን ዘይክንምሰጥን ንኽእል ወይ’ውን ንናትና ዛንታ ከም ሓደ ተራ ዛንታ ክንወስዶ ንኽእል። እንተኾነ ግን፡ ዛንታታትና ብልቢ ህ እናበለ ከይኮለፈ ክሰምዓና ዝኽእል ሰብ እንተ ንረክብ፡ ገለ ካብቲ  ኣብ ዝባንና ተሰኪምናዮ ንኸይድ ዘለና ጾር ዝኽርታት ከነፋኹስ ምኻኣልናን ገለ ርግኣት’ውን ምተሰማዓናን። ብፍላይ እቶም ኣቐዲሞም ዝመጹ’ሞ ናብርኦምን ሓዳሮምን ዘጣጥሑ፡ ዝሰምዕ እዝኒ ክህቡና እንተ ዝፍትኑ፡ ዳርጋ እቲ ዝዓበየ ሓገዝ ከም ዝሃቡ ምተወስደ። ክኢላታት ከም ዝገልጽዎ፡ ገለ ገለ እዋናት፡ ሰማዒ ጥራይ ትደልየሉ ዛንታታት፡ ቃንዛታት፡ ዝኽርታት፡ ውዕሎታት ኣለዉ። ካብቲ ሰብ ድማ ብጀካ ህ እትብል እዝኒ ካልእ ኣይትደልን። እቲ ስቕ ኢልካ ምስማዕ ምምላስ እዩ። ማለት ጽን ኢሉ ዝሰምዕ ሰብ እተተረኺቡ ከም ዝመለሰ እዩ ይብሉ። ስለ ዝኾነ፡ ኣብ ነንሕድሕድና ኣብ እነዕልለሉ፡ ብፍላይ ሰብ ዛንትኡ ክነግረና እንተ ጀሚሩ፡ ዝኾነ ርእይቶ ከይሃብና እንተሰሚዕናዮ መሊስናሉ ማለት እዩ።
  • ከም’ዚ ልዒሉ ዝተጠቕሰ፡ ካብ ኤርትራ ተበጊስና ኣብ ዘዘለናዮ ሃገራት ክሳብ እንበጽሕ፡ ኣብ ቤት-ማእሰርቲታት፡ ኣብ ምስጋር ዶባት፡ ምቑራጽ ምድረበዳ፡ ምስጋር ባሕሪ፡ ምእታዉ ኣብ ሓዲሽ ባህሊን ወዘተን ኣካላውን ኣእምሮኣዉን ሃስያታት ክወርደና ናይ ግድን ይኸውን። ብቐጻሊ ክንዝክሮን ክንርድኦን ዘለና ሓደ ነገር፡ ስለ ዝተጸለልና ወይ ዝዓበድና ኣይኮንናን ናብ ኣገልግሎት ምኽሪ ስነ-ኣእምሮ ዝህባ ትካላት ንኸይድ። ከምኡ እንተኾይኑ ኣካላትና ኣብ ኣፍ ሞት ዘብጽሕ ሕማም ምስ ሓመምና ኢና ሕክምና ንኸይድ ማለት እዩ።  ልክዕ ከምቲ ኢድና፡ እግርና፡ ሕቖና፡ ከብድና፡ ጎንና ብሓፈሽኡ ኣካልና ካብቲ ዝፎኾሰ ቃንዛ ክሳብ’ቲ ዝኸበደ ዝበሃል ሕማም እንሓምም፡ ኣእምሮና’ውን ካብቲ ቀሊል ዝበሃል ክሳብቲ ዝኸበደ ጽላለን መልመስትን ምርሳዕን ዝዝርጋሕ ሕማማት ይሓምም እዩ።  እቲ ሕማማት፡ ክፍወስ ዝኽእል ዝተፈላለየ ዓይነታት ጭንቀት፡ ጸቕጢ፡ ምምዝባል፡ ብስጭት፡ ዘፍርሕን ዘሰንብድን ዝመላለስ ዝኽርታት፡ ስንባደ፡ ዘፍርሕ ኩነታትን ሃዋህዉን፡ ዝድህል እዋናት፡ ዘርዕድ ሕልምታት፡ ዘይጭበጥ ትርኢታት፡ ዘይገሃድ ዝመስል ክዉንነት፡ ዓሻ ድፍረት፡ ጽልኣት ሰብ፡ ብሕትዉና ምድላይ፡ ፍርሒ እኩብ ሰብ ወዘተ ክኸዉን ይኽእል።  ብዙሓት ኖርማል ሰባት፡ ዋላ እቶም ዘቕንኡና ፍሉጣታትን ሰብ ዝናን ከይተረፉ፡ ናብ’ተን ትካላት ብምኻድ፡ ስቱር ዝኾነ ምኽርን ማዕዳን ይረኽቡ እዮም። ነዚ ዝገብሩ ድማ፡ ኣብ ምርግጋእ ኣእምሮኦምን ህይወቶምን ስድራቤቶምን ዓቢ ሓገዝ ከም ዘለዎ ስለ ዝኣምኑን ዝፈልጡን እዮም።
  • ደረጃ ትምህርትናን ብቕዓትናን ምዕባይ ወይ’ውን ሓድሽ ሞያን ትምህርቲን ምቕሳም ቀዋሚን ውሕስነት ዘለዎን ስራሕ ኣብ ምርካብ ካብ ዘገድሱና እዮም። ንሓንሳብ፡ ገለ ሕጽር ዝበለ ኣገባብ ወይ መገድታት ክህሉ ይኽእል ይከዉን ግን እቲ ክሳብ ሕጂ ርጉጽ ዝኾነ ፍታሕ ትምህርቲ፡ ሞያ ወይ ክእለት ምህላውን ምጥራይ ጥራይ እዩ። እዚ ድማ፡ ተመክሮ ክኾነና፡ ክሰርሑ ሓቲቶም ግን ክቖጸሩ ዘይከኣሉ ሰባት ንሕተት’ሞ እቲ ምኽንያት ክንርድኦ ንኽእል ኢና። ብተወሳኺ፡ ነቲ ክሳብዛ ሰዓት’ዚኣ ዘለና ደረጃ ትምህርትን ተመኩሮ ስራሕን ብቕዓትን ዝገልጽን ዘላልን ሰነድ ምድላው፡ ኣብ ምድላዉ ሓገዝ ዘድልየና እንተኾይኑ ድማ ንሰባት ሓገዝ ምሕታት።
  • ብዙሓት ሃገራት ስደተኛታት ንምሕጋዝ፡ ንምትብባዕ፡ ንምእላይን ንምምሃርን ኣማኸርቲ፡ ኣለይቲ፡ ተኸታተልቲ፡ ሓበርቲን ተርጎምቲን ይቕርባ እየን። ክኢላታት ስነኣእምሮ’ውን ብመገዲ ማእከላት ጥዕና ይርከቡ እዮም። እቲ ዝቕረበልና ኣገልግሎት ምኽሪ፡ ሆስፒታል፡ ዶክቶራትን ኣማኸርቲን ብዝግባእ ንጠቐመሉን ሞያዊ ምኽሪ ንሕተትን ንምርካብ ድማ ንጽዓርን።
  • ካብ ትዕዝብትን ተመኩሮን ዕላላትን ብዙሓት ኤርትራውያን ናይ ዝኣተናዮ ዓድታት መግቢ ኣብ ምልምማድን ኣብ ምዝውታሩን ንጽገም ምዃንና እዩ። እዚ ድማ ምስቲ ካልእ ሕብረተሰብ ከይተሓወሰናን ከይራኣናን፡ ካብ ከባቢና ከይተረፈ ከየርሓቕና ስለ እንዓብን ናይ ዝተፈላለዩ ሕብረተሰባት ኣመጋግባ ስለ ዘይንፈልጥን፡ ካብ ሃገርና ውጽእ ምስ በልና፡ እቲ ዘዕበየና ኣመጋግባ ክንደልን ክንሃርፍን ባህርያዊ እዩ። ምስ ሰኣንናዮ ድማ ክንባሳጮን  (ዋላኳ ኣብ ኤርትራ እንከለና ብኸብድኻ ኣይትዛረብ እናተባሃልና እንተዓበና)ብኸብድና ክንዛረብ ንጅምር። ናይ ዓድና መግቢ ሃሰው ኣምባል ድማ ንኣቱ።  እንተኾነ፡ ንሓንሳብሲ እዞም ዝስዕቡ ሕቶታት ምሕታት ከየድለዩ ኣይተርፉን። መግቢ እንታይ እዩ? ካልእ ሰብ ክበልዖ ዝከኣለኸ ንምንታይ ንሕና ክንበልዖ ዘይንኽእል (ንእምነትና ዘይትንክፍ ክሳብ ዝኾነ)? ስለምንታይ ካልኦት ንናትና እናበልዑ ናይ ካልኦት ክንበልዕ ዝኣብየና? መግቢ ዝምዘን ብትሕዝቶ፡ ጣዕሚ፡ ኣብ ምሕቃቕ ዘለዎ ብልጫ፡ ምስ በላዕካዮ ዘይከብድ፡ ዝህበካ ጥዕና፡ ድልዳለ፡ ጥንካረ ወዘተ እናበልካ እንተኾይኑ ስለምንታይ ነዚ መምዘኒታት ተጠቒምና ኣመጋግባና ዘይንመርጽ? ዝለመድካዮ ድዩ ዝምረጽ ወይሲ ዝበለጸ? መግቢ ካብ ምሒር ምድግጋም ዝልመድ እንተኾይኑ፡ ስለምንታይ ዘይንፍትኖ? ብሓፈሽኡ፡ ዋላ ነቲ ናትና እንብሎ፡ መምዘኒታት ብምግባር ክንግምግሞን ድኽመታቱን ብልጫታቱን ክንመዝንን ከየድለየና ኣይተርፍን።
  • እንተኾነ ብስሩዕ ግዜ፡ እንተዘይኮነ ድማ ግዜ ኣብ ዝረኸብናሉ፡ ንበይንና ኮፍ ብምባል ገምጋም ምግባርን ምስ ነብስና ምትሕስሳብን ኣድላዪ ከይኮነ ኣይተርፍን። እዚ ድማ ዝወጠናዮ’ሞ ዝገበርናዮ ወይ ዝፈጸምናዮ፡ ዝወጠናዮሞ ዘይፈጸምናዮ፡ ስለምንታይ ከም ዘይፈጸምናዮ፡ ኣብ ፍረ ዘውዓልናዮ ዓቕምና፡ ግዜና፡ ፍልጠትናን ክእለትናን በቲ ሓደ፡ ንብላሽ ዝጠፍአ ወይ ዝባከነ ድማ በቲ ካልእ ንኸነለሊ ይሕግዘና። ብዘይካዚ፡ ንመጻኢ እንታይ ከም እንገብር ብመንጽር ግዜ እናለካዕና ምምዳብ የኽእለና። ብኻልእ ወገን ድማ፡ ዘለና ሓይሊን ዓቕምን ብቕዓትን ንምዝኽኻር፡ ከነማሓይሾ ዘለና ድኻማት፡ ምስ ቤተዘመድ ይኹን ኣዕሩኽ መሓዙት ወይ’ውን ፈለጥትና ዘለና ዝምድና፡ ተፈጢሩልና ዘሎ ዕድላትን ዘስግኣናን ተዳሊናሉ ንኽንጸንሕ ወዘተ ኣብ ምልላይ’ውን ከይሓገዘና ኣይተርፍን። ከምቲ ክኢላታት ዝብልዎ፡ ምስ ነብስኻ ምዕላል ዳርጋ እቲ ቀንዲ ምስ ነብስኻ መፋለጢ መገዲ ስለ ዝኾነ፡ ብዘይ ወዓል ሕደር ክንትግብሮ ይግባእ።
  • እናተመላለሰ ንሓንሳብ ብመልክዕ መንደርጋሕ ደርጓዕጓዕ እናበለ ዝመጽእ ዝኽርታት፡ ንሓንሳብ ተተፈናጪሉ ዝብተን ዛንታታት፡ ሰላሕ መላሕ እናበለ ዝስዕበና ኩነታት ኣብ ቅድሚ ዓይና ቅጅል ዘይብለና ኣይኮነን። እቲ ዘሕለፍናዮ ወይ ዝሓለፍናዮ ጉዕዞ ቀሊል መዓስ ኮይኑ። ሰማዒ ዝደሊ ዛንታታት መሊእዎ እዩ። ካብ ሕቑፊ ኣእምሮና ወሪዱ ናብ ክሰምዓና ዝኽእል እዝን ክርደኣልና ዝኽእል ኣእምሮን ክድንግጽ ዝኽእል ልብን ክኸይድ ክንደይ ምፈተና። ክንደይ’ውን ምፈኾሰና። ኣብ ብዙሕ ኣጋጣሚታት፡ ብፍላይ እዚ ዘይበሃል መከራ ዘሕለፈ ሰብ፡ ክሰምዖ ዝኽእል ኣእዛን ምርካብ ቀንዲ ካብ ትምኒታቱ እዩ። ናትና’ውን ካብዚ ክንደየናይ ከይፍለ። እዚ ክሳብ ዝኸዉን ግን፡ ማለት ሰማዒ ክሳብ እንረክብ፡ እንተስ ኣብ መዝገብ ዕለታዊ ዝኽርታት ብምጽሓፍ፡ እንተስ ብመገዲ ማሕበራዊ መራኸቢታት ብምዝርጋሕ፡ እንተሰ ኣብ ኮምፒተራትና ብምዕቃብ ተዋሓደ ካብ ኣእምሮና ከነውርዶ ንፈትን። እዚ ድማ ነቲ ተጻዒንና ዘሎ ጾር ዝኽሪ ከየፋኾሰልና ኣይተርፍን።
  • ተስፋታትና፡ ህንጥዩነትና፡ ትምኒታትና፡ ትጽቢታትና፡ ምስ’ቲ ክውንነት ስደት ተዘይ ተሳንዮም ናብ ብስጭትን ጭንቀትን ጣዕሳን ተስፋ ምቑራጽን ምምራሕና ዘይተርፍ እዩ። ስለምንታይ ተስፋ ንቖርጽ ወይ ንጠዓስ እንተ ኢልና፡ እቲ ምኽንያት ካባና ዝነቐለ ትጽቢታት ኮይኑ ይጸንሕ። ስለዚ ቀዳምነት እቲ ጸገም ወይ መበገሲ ጸገም ባዕላትና ንኸዉን ኣለና። ቀጺሎም ድማ እቶም ብዛዕባ ስደት ዝነገሩናን እቶም ኣቐዲሞም ዝከዱን ሰባት ዘጋገዩና ኮይኖም ይጸንሑ። ስለ ዝኾነ ተሓተቲ ባዕልናን ካልኦትን ይኾኑ ኣለዉ። ግን፡ ህይወት፡ ሕስብ እንተ ኣቢልናዮ፡ ብጻዕርን ዓቕልን ዝስገር መድረኻት ዝሓዘ ምዃኑ እዩ። ቀጻሊ እናተማሃርካን እናተሞኮርካን ዝኽየድ ጉዕዞ እዩ። ቀዳምነት ንነብስና ቀጺልና ድማ ንኻልኦት ‘ይቕረ’ ምባል። ንሓንሳብ ንነብስና ልዕሊ ዓቕማ ስለ እንጽበያ’ውን ክኸዉን ይኽእል።
  • ብኻልእ ድማ፡ ስራሕ ክብረት እዩኳ ንብል እንተኾንና፡ ኣብ ግብሪኸ ከምኡ ዲና ብምባል ድማ ነንነብስና ንሕተት። “ኣብ ከምዚ እየ ዝሰርሕ፡ ኣብ ትሑት ስራሕ ኢና ተዋፊርና ዘለና፡ ስረሐይ እሞ ኣይንገርን እዩ!” ወዘተ እናበልና ካብ ነብስናን ሰብን ክንሕባእን ክንሃድምን ኣይንፈትን። እቲ ሓቂ ምዝራብ። ብፍላይ ንቀረባ ሰብና፡ ትጽቢታት’ውን ከሕድሩ ስለ ዝኾኑ፡ ተተኻኢሉ፡ ኣታዊታትና፡ ስራሕና፡ ናብራና ወዘተ እቲ ልክዕ ምንጋር።
  • ብዙሕ ግዜ፡ ኣብ ብዙሓት’ውን ዝረአ፡ ወግሐ ጸብሐ፡ ብፍላይ ድማ ኣብ በይንና፡ ወይ’ውን ኣብ ምድቃስና ዝመላለስን ደድሕሬና እእናሰዓበ ዝመጸእን እንተሃልዩ፡ ስንፍናና፡ ሕመቕና፡ ዘጥፋእናዩ ዕድል፡ ዝባኸነ ግዜ፡ ዝሓለፈናን ዘምለጠናን ተኽእሎታት ዘዘኻኽረናን ክሳብ ክንደይ ‘ሰነፋትን ዘይንረብሕን’ ምዃንናን ዝነግረና ብርቱዕን ሓያልን ድምጺ እዩ። እዚ ድምጺ እዚ፡ ኣንኳን ንዓና ብኽንደይ መከራ ዝሓለፍና፡ እቶም ኣብ ዝብጻሕ በጺሕና ዝብሉ ከይተረፉ ዝስምዖም ምዃኑ እዩ። ነዚ ከይኮነ ኣይተርፍን ሓደ ጸሓፊ፡ ‘ነፍሲ-ወከፍና ህይወትና ካብ ውሽጢና ክንዕዘባ እንከለና፡ ተኸታታሊ ስዕረት ዘጓነፋ ኮይና ትስመዓና’ ዝበለ። እቲ ዝተጓናጸፍናዮ ዓወታትን ዝበጻሕናዮ ደረጃን ቅልጥፍ ኢሉ ቅጅል ኣይብለናን። ስለ ዝኾነ፡ ብዙሕ ግዜ፡ “ብኻ ኣነስ ከምዚ ተማሂረ፡ ኣነኮ ድርባይ እየ፡ እቲ ኣብ ከምዚ ዘጥፋእክዎ ገንዘበይን ንብረተይን ብኻ ከምዚ ከምቲ ገይረዮ፡ እዚ ሕጂ ዘለኒ ልቦና ብኻ ቅድሚ ሓሙሽተ ዓሰርተ ዓመት ነይሩኒ፡ ዕድልኛ ኣይኮንኩን እዚን እዚን ገጢምኒ፡ ሱቕ ኢለ እየኮ ናብዚ መጺአ፡ ብኻ ናብ ካልእ ከይደ፡ ኣብዚ ዕድመ’ዚ ዶ ድኣ ኣነሲ ከምዚ ምኾንኩ እየ፡ ብዓል ክስቶ ድማ ተጻዊቶምለይ እዮም፡፡” ወዘተ እናበልና ዳርጋ ነብስና ከነቑስልን ክንርምሳን ላሕ ንብል። ፋይዳ ዘይብሉ ምክሳስን ምውንጃልን ምቑጣዕን! እንተኾነ፡ ነፍሲ ወከፍና ቀዳማይ ክንሓቶ ዝግበኣና “ንነብስይሲ እፈትዋዶ?” ዝብል ኮይኑ፡ እቲ መልሲ ድማ “እወ” እንተኾይኑ፡ “ነብሰይከ እንታይ ማለት እዩ?” እንተ ኣስዒብና፡ “ነብሰይ ድኣ፡ እቲ ኩሉ ዝሓለፍክዎ፡ እዚ ሕጂ ዘለኽዎን ብሕጂ ዝኸዶን እያ”። ስለዚ፡ ኩሉ እቲ ዝሓለፍናዮ፡ ብፍላይ ጌጋታትና ተማሂርናሉን ተሞኪርናሉን ስለ ዝኾንና፡ ንኹሉ ክንሓቑፎ እዩ ዝግባኣና። ካልእ ድማ፡ “ንግዜ’ዶ ንድሕሪት ክንመልሶ ንኽእል ኢና?” ብምባል ድማ ንነብስና ነዘካኽራ። ዳሓር ህይወትኮ ካብዚ ዘለናዮ ቦታን ግዜን እዩ ዝጅምር!!!
  • ንነብስና ዘስተናዕቕ ሓባራዊ መጸዊዒታት፡ ኣየ ሓበሻ፡ ኣየ ኤርትራውያን፡ ኣየ እዞም ናይ ሕማመይ፡ ኣየ እዞም ብሰሃራ ዝመጽኡ፡ ኣየ እዞም፡ ኣየ እዘን ወዘተ. እናተባህለ ሓባራዊ መጸውዒ እሞ ድማ ለኻኻሚ ዝኾነ ቅጽላት ምጥቃም ካብቶም ሃሰይቲን ቅኑዕ ዘይኮነ ስእልን ዝህቡ እዮም። ነፍሲ ወከፍ ሰብ ከም ውልቀ-ሰብ ድኣ’ዩ ክረአ ወይ ንነብሱ ክሪኣ ዘለዎ እምበር ኣብ ዘንቢል የእቲና ናይ ሓባር ቅጽላት ምሃብ ናብ ጌጋ መደምደምታ ከየብጽሓና ኣይተርፍን። ብፍላይ ነብሰና ብዘዕኑ ኣገባባትን ኣገላልጻታትን ክግበር እንከሎ፡ ንኹላትና ረማሚሱ፡ ዋላ እቲ ሕመቕ ከም መንፋዓት ኮይኑ እናተሰማዓና፡ “ምስ ህዝብኻ ማዓት ዳርጋ ጋዓት” ከም “ምስ ህዝብኻ ጸርፊ ዳርጋ ደርፊ” ዝዓይነቱ ከይኮነ ኣይተርፍን። ስለ ዝኾነ፡ ከም ውልቀ-ሰብ ንነብስና ክንሪኣን፡ ተግባራትናን ባህርያትናን ድማ ሓበሻ ወይ ኤርትራውያን ወይ ናይ ሕማመይ ወይ ናይ ባሕሪ ወይ ናይ ምድረበዳ ወዘተ ስለ ዝኾንና ዘይኮነ፡ ‘ኣነ’ ስለ ዝኾንኩ ምዃኑን ሓላፍነት ናይ ነፍሲ ወከፍ ተግባርናን ባህርያትናን ድማ በይንና በብውልቅና ተሰከምቱ ስለ ዝኾንናን።
  • በንጻር’ዚ ልዒሉ ዘሎ ነጥቢ፡ “ኣነኮ ወዲ ከምዚ እየ፡ ኣነኮ ካብ ከምዚ እየ፡ ንሕናኮ ከምዚ ኢና” ብምባል ድማ ብድሕሪ ብዙሓት ክንሕባእን ክንሽፈንን፡ ብሓፈሻዊ ኣጸዋውዓ ንቀንዲ ስምናን መንነትናን ከዊልና ክንከይድ ንፍትን ኢና። እዚ ዝተበጃጀገ ኮቦርታታት ትምክሕቲን ዝተሰባበረ ማስኬራታት ትዕቢትን መበገሲኡ፡ ጥልቕ ኢልና እንተሪኢናዮ፡ ነብሰ ምትሓት ወይ’ውን ነብሰ ምልዓል ዝመስል ነብሰ ምትሓት ከይኮነ ኣይተርፍን። ብነብስና ክንተኣማመን ስለ ዘይካኣልና’ውን ይኸዉን። ንነብስና ስለ ዘይነኽብራን በይንና ደው ክንብል ዓቕሚ ስለ ዝሓጽረና’ውን ክመስል ይኽእል።  እቲ ዝሓሸሲ፡ ንነብስና ዘላሊ ደረጃ ትምህርቲና፡ ሞያና፡ ስራሕና፡ ክእለትና፡ ኣታዊታትና፡ ተመኩሮታትና፡ ውዕለታትና፡ ሓላፍነትና፡ በቲ ሓደ፡ ፍቕርና፡ ለውሃትና፡ ትዕግስትና፡ ተጻዋርነትና ወዘተ ድማ በቲ ኻልእ ድኣ’ምበር ኣብ መጠቕለሊ ኣስማትን መጸውዒታትን ብዙሓት ብምዃን ኣይኮነንን። ምኽንያቱ፡ እቲ እንጥቀመሉ ሓባራዊ መጸውዒታት፡ ገሊኡ ዓብዒቡ ስለ ዝቐትለና፡ ገሊኡ ዝተከወልና እናመሰለና ዕርቃንና ስለ ዘውጽኣና፡ ገሊኡ ድማ ዘይምስልናን ዘይመንነትናን ስለ ዘሰክመና፡ እዚ ናብ ዝገደደ ጭንቀትን ብስጭትን ከምርሓና ዘለዎ ተኽእሎታት መሊኡ እዩ።

 

  • እዞም ንምሕታት፡ ንምምስጋን፡ ንይቕሬታ፡ ንምምላስ፡ ንምጥርጣር ወዘተ ዘገልግሉ ቃላት ምዝውታር’ውን ምስ ሰባት ዘለና ዝምድና ንኽመሓየሽ ይሕግዙና እዮም። ብኻልእ ድማ፡ ጠቕሊልና ዘይፈለጥናዮ ወይ ዘይጨበጥናዮ ጉዳይ ወይ ነገር ብዘይ ሕፍረት ከም ዘይንፈልጦ ምዝራብ ኣይጎድኣናን እዩ። ምኽንያቱ፡ ዘይምፍላጥና፡ ዝበሃል ዘሎ ነገር ወይ ጉዳይ ንመጀመሪያና ንሪኦ፡ ንሰምዖ፡ ንሕዞ፡ ንትንክፎ ዘለና ስለ ዝኾነ፡ ስለምንታይ ኣቐዲምኩም ዘይፈለጥክሞ ኢሉ ዝኸሰና የለን። ጫፉ ጥራይ ዝሓዝናዮ ጉዳይ ኣፍና መሊእና ካብ ምዝራብ እንተድኣ ክንቁጠብ ክኢልና ካብ ብዙሕ ሰሓቦ ጉቶቶ ኢና ንድሕን። ስም ሰብ ጥራይ ስለ ዝፈለጥና ወይ ገዛውቱ ወይ ዓዱ ጥራይ ስለ ዝፈለጥናዮሲ ዝፈለጥናዮ ክመስለና ዘለዎ ኣይመስለንን።